Zjednoczona Jugosławia - satyra z początku XX wieku,
Muzeum Historii Współczesnej, Ljubljana, Słowenia

  

Marszałek Tito w 1969 roku na obchodach 50-lecia Uniwersytetu w Ljubljanie,
 Muzeum Historii Współczesnej, Ljubljana, Słowenia

  

Budynek dworca głównego, Zagrzeb, Chorwacja

     Trzyosobowy przedział kuszetkowy dzieliłem jak się okazało z dwiema Szwajcarkami, które wakacje spędzały grając na ulicach muzykę bałkańską. Jedna z nich miała ze sobą harmonię, a druga... pochodziła z mojego miasta Biel/Bienne. Ich głównym celem był występ na jakimś festiwalu folkowym w Serbii. Ten festiwal był też głównym celem pary Polaków, którą spotkałem później w Mecedonii. Miał tam występować także Goran Bregovic (syn Serbki i Chorwata), który chyba jak nikt inny przyczynił się do popularyzacji bałkańskich rytmów w świecie.

    Dojeżdżając nad ranem do Belgradu (serb. Beograd) obserwowałem z okna ciągnące się przy torach slumsy: domki sklecone z byle czego, obok suszyły się na sznurkach dziecięce ubranka. Wygląd dworca głównego stolicy ponad 10-milionowej Serbii (serb. Serbija) – raptem kilka torów, porozbijane lampy, zdemolowana, a płatna toaleta - ostatecznie utwierdził mnie w przekonaniu, że wjechałem właśnie do Europy drugiej albo trzeciej kategorii (przy okazji alfabet zmienił się na cyrylicę).

Slumsy, Belgrad, Serbia
(W celu uzyskania maksymalnego podobieństwa do kolorystyki odbitek ORWO Color,
pamiętających jeszcze czasy zjednoczonej, socjalistycznej Jugosławii
i innych naszych demoludów, wszystkie zdjęcia na stronie zostały zrobione
sprzętem fotograficznym marki telefon Nokia 1.3 megapixel.)

    Jadąc tramwajem (stare kasowniki – 9-otworowe dziurkacze), nie mogłem odpędzić się od wrażenia, że miasto się po prostu rozsypuje, podobnie jak wznosząca się dumnie nad nim warownia Kalemegdan. Dla kontrastu chyba zorganizowano tam Muzeum Wojskowości, mające sławić sukcesy militarne Serbii od samego początku istnienia państwa (VII wiek). Jedna z dużej liczby ekspozycji poświęcona jest wielkiej Bitwie na Kosowym Polu (leżącym na terenie regionu Kosowo) z roku 1338, gdzie armia serbska starła się z wojskami tureckimi. Po obu stronach zginęli przywódcy i duża liczba żołnierzy, ale jej ostateczny wynik nie jest znany. Bitwa powstrzymała inwazję turecką tylko na 70 lat. Wyzwolenie Serbii z niewoli (z pomocą Rosji) nastąpiło dopiero w XIX wieku (do tego czasu część Serbów, nazwanych później Bośniakami, przeszła na islam). W 600-ną rocznicę tej ważnej dla świadomości narodowej Serbów bitwy były prezydent Slobodan Milosevic powiedział: Być może nie umiemy dobrze pracować czy handlować, ale bić się umiemy znakomicie. I niech inni o tym pamiętają.

Muzeum Wojskowości, twierdza Kalemegdan, Belgrad, Serbia

Secesyjna kamienica na ulicy Kralja Petrova, Belgrad, Serbia

Młodzi serbscy wojownicy - pokaz sztuki walki Capoeira na wyspie Cyganja,
Ada Cyganja, Belgrad, Serbia

Wnętrze dworca kolejowego, Sofia, Bułgaria

 

Rozsypujący się pomnik 1300-lecia Bułgarii
i Statua Mądrości na placu Świętej Niedzieli, Sofia, Bułgaria

    Po drodze na śniadanie dość wcześnie rano zatrzymałem się przy czymś w rodzaju budki z kurczakami. Zamówiłem szaszłyka i frytki, jak się okazało wszystko zaschnięte, na zimno, z długą, zapewne ponad tygodniową historią. Po odnalezieniu swojego miejsca na lepiącej się od brudu ladzie zacząłem konsumpcję z myślą, że oczywiście dla mnie to nic takiego jeść przez pewien czas coś gorszego w gorszych warunkach, bo przecież za te kilka dni wrócę do moich zwyczajnych, całkiem innych, szwajcarskich standardów. W międzyczasie do budki nieporadnie zbliżył się jakiś człowiek, ściskający w wyciągniętej dłoni kilka monet. Wyglądał tak, jakby zamawiał coś naprawdę dobrego za ostatnie, ciężko zapracowane pieniądze. Dostał frytki. Zadowolony, przesunął się od okienka, potrącając niechcący jakąś kobietę. Był niewidomy. Nie sądzę, żeby on także myślał sobie o tym, że za kilka dni będzie już jadł w lepszym świecie. Najprawdopodobniej dla niego żaden inny świat poza Sofią po prostu nigdy nie istniał...

W poszukiwaniu lepszego świata, Sofia, Bułgaria

    Swoją drogą w dalszej części miasta natknąłem się na wyśmienite restauracyjki sieci Trops Kaszta oferujące za bardzo podobne pieniądze świeże i pyszne dania tradycyjnej kuchni bułgarskiej (smażone bakłażany, mizeria w postaci chłodnika - wspaniała na 30-40 stopniowe upały). Na sofijskich targowiskach można też było kupić wspaniałe dojrzałe figi w cenie 2 lewa (1 euro) za kilogram (w Szwajcarii tyle kosztuje jedna figa, słownie jedna sztuka).

 

Lew (herbowy symbol Bułgarii) spoglądający na Sobór Aleksandra Newskiego,
Sofia, Bułgaria

     Pokręciłem się trochę po mieście, odwiedziłem widoczną na zdjęciu powyżej cerkiew, popatrzyłem na wznoszącą się w oddali potężną górę Witoszę. Na planie Sofii zainteresował mnie także Pałac Kultury, ale okazało się, że jest całkiem inny od tego darowanego przez Stalina Warszawie. Popołudniu wsiadłem do autobusu jadącego do stolicy Macedonii, Skopje. Już na etapie planowania wycieczki zastanawiałem się, dlaczego przejazd 200-tu kilometrów będzie trwał aż 6 godzin. Czy to autobus, czy drogi będą aż tak kiepskiej jakości?

Ruiny starego dworca kolejowego, zniszczonego przez trzęsienie ziemi w 1963 roku
- na dykcie namalowano apel Tito o solidarność z Macedonią,
Skopje, Macedonia

Poczta główna z zewnątrz, Skopje, Macedonia

     Macedonia (po macedońsku Makedonija; o ponad 2 milionach mieszkańców) na forum międzynarodowym nie nazywa się Macedonią, ale Byłą Jugosłowiańską Republiką Macedonii (ang. FYROM - Former Yugoslav Republic of Macedonia). To wynik bardzo silnych nacisków Grecji, która po powstaniu nowego państwa w 1992 obawiała się ruchów separatystycznych wśród formalnie nieistniejącej mniejszości macedońskiej na terenach północnych greckich regionów Macedonii Zachodniej, Środkowej i Wschodniej. Jak widać Grecja wolała i woli dmuchać na zimne, nim bałkański kocioł zacznie wrzeć. Bo o podłożenie ognia nie trudno: małe narody, więc choćby podświadome poczucie zagrożenia fizyczną eksterminacją; małe państwa i ciągle zmieniające się granice, praktycznie w całym regionie raz po raz wyrzucające poza jedne mniejszości, a obejmujące drugie.

...i poczta główna wewnątrz, Skopje, Macedonia

Tureckie łaźnie Duad Paszy - jedna z kopuł dachowych, będących dawniej jedynymi źródłami światła wewnątrz (obecnie zamiast łaźni jest tu muzeum sztuki),
Skopje, Macedonia

  

Uliczka w dzielnicy Čaršija i mundur Goce Delčeva, Skopje, Macedonia

  

Pomniki: błogosławionej Albanki Matki Teresy z Kalkuty w Skopje (tutaj urodzonej)
i świętych Greków Cyryla i Metodego w Ohrydzie, Macedonia

Święci bracia w IX wieku na potrzeby prowadzonej przez siebie chrystianizacji Słowian Południowych, stworzyli pierwszy w dziejach alfabet języka słowiańskiego (staro-cerkiewno- słowiańskiego), zwany głagolicą (głagol = słowo). Oryginalną graficznie głagolicę z czasem zastąpiła zbliżona do greki cyrylica (notabene nazwana tak na cześć jednego z braci - ciekawego którego, Cyryla czy Metodego? ;-).

Аа a Бб b Вв w Гг g Дд d Ѓѓ g´ Ее e Жж ż Зз z Ss dz Ии i Jj j Кк k Лл l Љљ lj Мм m Нн n Њњ nj Оо o Пп p Рр r Сс s Тт t Ќќ k´ Уу u Фф f Хх h Цц c Чч cz Џџ dż Шш sz

Głagolica bułgarska i współczesna cyrylica macedońska
(źródło: Wikipedia)

    
    Popołudniu przejechałem autobusem ze Skopje nad leżące przy granicy z Albanią Jezioro Ohrydzkie. Początkowo zamierzałem zrobić sobie tam cały jeden dzień przerwy na odpoczynek. Woda była czysta i okolice przepiękne, ale tłum Macedończyków, dla których jezioro jest tym, czym dla Polaków w wakacje Bałtyk, nie dawał szansy na relaks.

Jedna z wielu zabytkowych, kamiennych cerkwi w Ohrydzie, Macedonia

     Następnego dnia postanowiłem więc kontynuować podróż w kierunku stolicy Albanii, Tirany. Tym razem odprawa celna poszła bardzo sprawnie. Gdy za granicą macedońską zaczęliśmy zjeżdżać serpentynami w dół i w dół, i wydawało się, że Tirana jest na wyciągnięcie ręki (tylko 120 km) autobus zaczął robić objazdy po całym kraju (zahaczyliśmy nawet o wybrzeże w Durres - piaszczyste plaże nad Adriatykiem) i na miejsce dotarliśmy dopiero po 7 godzinach...
     

Piękna socrealistyczna mozaika na frontonie Muzeum Historycznego,
Tirana, Albania

     Wjeżdżając do Albanii (po albańsku Shqipëria; populacja 3,5 miliona) byłem przygotowany na najgorsze (bieda, zasłyszane historie o braku asfaltu nawet w centrum stolicy), ale Tirana, o dziwo, zaprezentowała się dużo bogaciej i po europejsku niż np. Skopje. Być może jest to wynik rzucającej się wszędzie w oczy współpracy gospodarczej z Włochami (do których można dopłynąć w ciągu 8 godzin promem; wielu Albańczyków mówi po włosku). Żeby nie było za dobrze, podobnie jak w Macedonii występuje tutaj problem w zaopatrzeniu hosteli w papier toaletowy, a dodatkową atrakcją są regularne, popołudniowe i wieczorne braki w dostawie prądu. W związku z czym nie da się np. zwiedzać muzeów (mimo, że są otwarte), a w całym mieście przed wszystkimi restauracjami i sklepami nieznośnie warczą generatory prądu. A propos restauracji, nie udało znaleźć mi się żadnej, która serwowałaby coś ambitniejszego (w sensie kuchni typowo albańskiej) niż wariacje na temat kebabu i burka (mięsa zapiekanego z ciastem).

Centrum Tirany (plac Skanderbega), Albania

     Centralny placyk przed budynkiem muzeum (oznaczonym na zdjęciu mozaika z poprzedniego zdjęcia) okupowany jest codziennie przez młode, nowe pokolenie Albańczyków - dzieci jeżdżące plastikowymi samochodzikami w kolorze pomarańczowym (tego na zdjęciu jeszcze nie widać, bo było robione dość wcześnie rano).
     Różnorodne eksponaty zgromadzone w Muzeum Historycznym (aż trzy kondygnacje) prezentują historię Albanii od czasów najdawniejszych, gdy była rzymską prowincją Ilyrią (piękne starożytne rzeźby i fragmenty budowli); poprzez przegrane walki z Serbią o zachowanie niepodległości w XIV wieku, i z Turcją w XV wieku (pod wodzą albańskiego bohatera narodowego Skanderbega, zwanego po polsku Jerzym Kastriotą, po turecku Iskander Bey Arnauti, czyli Lord Aleksander, co było nawiązaniem do wojennego męstwa Aleksandra Wielkiego - Skanderberg pokonywał pięciokrotnie od swojej liczniejsze armie); odzyskanie niepodległości w 1913 roku (po ponad pięciu wiekach); zdobycie władzy przez komunistów po II wojnie światowej pod przywództwem Envera Hodży (w muzeum znajdują się symboliczne marmurowe płyty z tysiącami nazwisk osób zamordowanych przez totalitarny reżim); zerwanie stosunków z ZSRR i resztą państw socjalistycznych Europy Wschodniej, a pod koniec lat 70-tych zerwanie stosunków z ostatnim zagranicznym partnerem, Chińską Republiką Ludową, i pogrążenie się w totalnej izolacji (Albania próbowała zaspokajać swoje potrzeby tylko w ramach możliwości swojej własnej gospodarki; zabroniono wyznawania jakiejkolwiek religii; za zamkniętymi granicami z polecenia Hodży wybudowano setki tysięcy małych schronów, sterczących wszędzie do dziś "betonowych grzybków", mających chronić kraj przed chińską inwazją...); pierwsze demokratyczne wybory w 1992 roku i krach ekonomiczny z 1997 (70% ludzi straciło wtedy swoje oszczędności bankowe; w wyniku zamieszek w całym kraju zginęło ponad tysiąc ludzi, do władzy formalnie wrócili postkomuniści, a praktycznie krajem zaczęły rządzić klany i mafie).

Komunistyczna partyzantka walcząca z armią Hitlera,
malowidło w Muzeum Historycznym, Tirana, Albania

    Po wizycie w muzeum odniosłem wrażenie, że Albańczycy mogą nie być do końca zadowoleni z kształtu granic swojego państwa, który został ustalony przez zewnętrzne mocarstwa na początku XX wieku gdzieś pomiędzy marzeniem o tzw. "Wielkiej Albanii", a możliwością całkowitego podzielenia kraju między Serbię i Grecję. W skład odrodzonej Albanii weszła tylko połowa ziem zamieszkiwanych przez Albańczyków i prawie 2 miliony znalazło się poza jej granicami. Największe skupiska mniejszości albańskiej znajdują się dziś w Serbii (Kosowo), Macedonii, Czarnogórze, Grecji (a także we Włoszech, Szwajcarii i Niemczech).
     Kosowo było miejscem nieustannych napięć narodowościowych praktycznie od czasów wojen bałkańskich z lat 1912-13, kiedy to region stał się częścią Serbii (po wyrzuceniu Turcji z Bałkanów) i kiedy właśnie powstało niezależne księstwo Albanii (za powstaniem którego optowały Austro-Węgry i Niemcy, aby, jak się uważa, stworzyć przeciwwagę dla Serbii w regionie). Upraszczając oczywiście, problem sprowadza się do dwóch przeciwstawnych dążeń: Albańczyków pragnących wyzwolenia Kosowa spod władzy Serbii i przyłączenia go do Albanii, i Serbów chcących zachować integralność swojego państwa. Pod koniec lat 90-tych XX wieku nastąpiła eskalacja konfliktu: nowo powstała Armia Wyzwolenia Kosowa (UCK) zaczęła przeprowadzać ataki terrorystyczne na władze serbskie, do regionu w 1998 wkroczyła armia jugosłowiańska (istniała jeszcze wtedy Federacja Jugosłowiańska złożona z Serbii i Czarnogóry) i rozpoczęła się regularna wojna, która wkrótce stała się przedmiotem zainteresowania państw trzecich. Nie sposób oczywiście opisać tutaj całego skomplikowanego kalendarium tamtych wydarzeń - to temat na prace naukowe (zobacz np. "Stosunki serbsko-albańskie w Kosowie w latach 90-tych XX w." Sławomira Sobocińskiego) - ja ograniczę się tylko do wymienienia kilku faktów, które wydały mi się szczególnie interesujące.

 

Pomnik Skanderbega i piramida-mauzoleum Hodży (obecnie centrum wystawiennicze), Tirana, Albania

     Po wybuchu lokalnej wojny Serbia została zmuszona do podjęcia rozmów z UCK pod naciskiem koalicji państw zachodnich (NATO), ale po długich negocjacjach, 18 marca 1999 roku odrzuciła tzw. porozumienie pokojowe, zarzucając NATO manipulację dokumentami porozumienia. Oficjalnie plan NATO przedstawiony Serbii zakładał ograniczenie i wycofanie wojsk serbskich z Kosowa, zaprowadzenie porządku przez siły NATO i UCK, rozbrojenie UCK, trzyletni okres przejściowy pod protektoratem ONZ i powrót do rozmów nad przyszłością regionu z możliwością przeprowadzenia referendum na ten temat. Opinia publiczna na świecie nie została jednak poinformowana, że Serbia w ostateczności zgodziła się na wszystkie powyższe punkty, natomiast nie przyjęła przemilczanego przez światowe media Dodatku B (dodanego na samym końcu negocjacji), który w praktyce oznaczał utratę niezależności Serbii na rzecz państw NATO: 
    (...) Personel NATO wraz ze swoimi pojazdami, statkami, samolotami i sprzętem powinien poruszać się bez ograniczeń po terytorium całej Federacji Jugosłowiańskiej włączając przestrzeń powietrzną i wody terytorialne kraju. Do tego dołącza się, ale nie precyzuje, prawo do obozowania, kwaterunku, użytkowania dowolnej przestrzeni, środki potrzebne do utrzymania jednostek, ćwiczeń i działań operacyjnych. (...)
     Pełny tekst "porozumienia pokojowego" został podany do wiadomości publicznej długo po rozpoczęciu bombardowań Jugosławii, a w czasie działań zbrojnych zachodnie media notorycznie starały się przedstawić Serbów jako tę złą stronę konfliktu, często uciekając się do kłamstw (które nawet jeśli były później dementowane, to stanowiły ogromny oręż toczącej się wojny psychologicznej). 

Willa Envera Hodży, w zamkniętej jeszcze do niedawna dla zwykłych
śmiertelników dzielnicy komunistycznych dygnitarzy, Tirana, Albania

 

Metalowe ozdoby kobiece z pierwszego tysiąclecia przed Chr.
i uliczny grajek, Tirana, Albania

Człowiek ze zdjęcia po prawej grał na gajdach - bałkańskim rodzaju dud. Szybka
albańska muzyka piszczącej i jęczącej gajdy, przekrzykującej się w środku miasta z kawalkadą samochodów dookoła, jak dla mnie miała w sobie coś bardzo dramatycznego: długą i skomplikowaną historię życia ludzi na Bałkanach.
(Niestety mój sprzęt nagrywający w postaci telefonu komórkowego
nie zarejestrował tego w jakości pozwalającej na publikację.)

 

Główna ulica Starego Dubrownika o wschodzie i zachodzie słońca, Chorwacja

     W autobusie jadącym do Chorwacji po raz pierwszy na trasie wycieczki natknąłem się na jakąś większą grupę zachodnich turystów (w krajach wcześniej mogłem ich w sumie policzyć na palcach jednej ręki). Sam wygląd autobusu jak i wreszcie działająca klimatyzacja zapowiadały czekający mnie przeskok cywilizacyjny (choć kierowcy brakowało dużo do zachodniej kultury bycia).
     W chorwackim Dubrowniku spędziłem w sumie dwa dni. W mieście zbudowanym z białego kamienia najbardziej podobała mi się główna ulica Starego Miasta, wypolerowana na lustro przez buty milionów zwiedzających. Poza miastem - krystalicznie czysta woda Adriatyku (tak czystą wodę morską widziałem do tej pory tylko w Morzu Czerwonym). W samym Dubrowniku jak i na wyspach w okolicy jest dużo plaż (kamienistych, a woda jest zimna).

Spacerkiem po murach obronnych wokół miasta, Dubrownik, Chorwacja

     Na Starym Mieście oprócz masy zabytków znajduje się miejsce pamięci - pokój na parterze jednej z kamienic, z chorwackimi flagami oraz zdjęciami, filmem video i innymi pamiątkami, poświęconymi chorwackim obrońcom Dubrownika z czasów półrocznego oblężenia miasta przez wojska serbskie (1991-92), kiedy to na zabytkowe miasto spadały pociski artyleryjskie.
     Oblężenie Dubrownika było jednym z wielu aktów wojny lub ściślej wojen z lat 1990-95, które toczyły się na terytorium byłych republik rozpadającej się Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. W obliczu upadku systemów komunistycznych w Europie, w Jugosławii odżyła idea niezależnych państw narodowych, która niestety od samego początku znajdowała też swój wyraz w wzajemnej niechęci i nienawiści między zjednoczonymi do tej pory nacjami. W wyniku przeprowadzonych referendów w latach 1990-92 w granicach byłych jugosłowiańskich republik niepodległość zadeklarowały nowe państwa, czego nie chciał uznać jugosłowiański rząd. Oprócz tego problemem jak zwykle na Bałkanach były mniejszości narodowe, które z definicji nie mając szans na przeforsowanie swoich racji na drodze demokratycznej, zbojkotowały referenda i nie uznały nowych granic. W Chorwacji zbuntowali się Serbowie, którzy na terenie regionu Krajina (południe Chorwacji) stanowili prawie 60% populacji (ale tylko 12% w skali całego państwa). Po wybuchu wojny mniejszość serbska, wsparta przez armię jugosłowiańską, zadeklarowała powstanie nowego państwa - Republiki Serbskiej Krajiny. Walki o ziemię toczyły się także we wschodniej części Chorwacji (wschodnia Slawonia).
     W tym samym okresie na terenie deklarującej niepodległość Słowenii doszło tylko do 10-dniowych walk (po czym armia jugosłowiańska wycofała się). Macedonia uzyskała niepodległość bez rozlewu krwi. Do najcięższej wojny doszło w Bośni i Hercegowinie, gdzie oprócz Bośniaków mieszkały dwie duże mniejszości: Serbowie (37%) i Chorwaci (14%). Wsparcia Serbom udzieliła armia jugosłowiańska, Bośniacy byli wspierani przez państwa muzułmańskie (co ciekawe przywódcy i armie nie były w 100% jednolite pod względem narodowościowym). W wojny na Bałkanach zaangażowały się państwa zachodnie, organizując rozmowy pokojowe i wprowadzając embargo na dostawę broni, a później na wszelką wymianę handlową (co w praktyce uderzało w słabiej uzbrojone armie niejugosłowiańskie). Nad Bośnią i Hercegowiną został wprowadzony i egzekwowany także zakaz lotów (w praktyce ograniczał tylko akcje armii jugosłowiańskiej, bo tylko ona dysponowała samolotami). Na ostatnim etapie wojny NATO bezpośrednio atakowało pozycje Serbów (co było pierwszą akcja militarną NATO od czasów II wojny światowej).

Dachy Dubrownika, Chorwacja

"Widzący": Ivan, Vicka, Jakov, Mirjana, Ivanka, Marija,
Medjugorie, Bośnia i Hercegowina

 

Droga na Wzgórze Objawienia, Medjugorie, Bośnia i Hercegowina

Marmurowe wota na Wzgórzu Objawienia, Medjugorie, Bośnia i Hercegowina

Średniowieczne Stare Miasto w Mostarze, Bośnia i Hercegowina

 

Stary Most i "bliskowschodni" bazar na Starym Mieście,
Mostar, Bośnia i Hercegowina

Wnętrze domu tureckiego z XVII wieku, Mostar, Bośnia i Hercegowina

 

Plac Baščaršija w starej tureckiej dzielnicy (zamieszkany przez gołębie)
i miejsce zamachu na arcyksięcia Ferdynanda (przy Moście Łacińskim),
Sarajewo, Bośnia i Hercegowina

 

Poczta główna i plakat festiwalu muzycznego z okresu ostatniej wojny 1992-95
(to i cztery poniższe zdjęcia pochodzą z Muzeum Historycznego),
Sarajewo, Bośnia i Hercegowina

Koncert symfoniczny w ruinach miasta, Sarajewo, Bośnia i Hercegowina
 

Przerwana lekcja: krew na zeszytach i stolikach szkolnych
- w wyniku wybuchu zginęła nauczycielka i część dzieci,
Sarajewo, Bośnia i Hercegowina

Inne zdjęcie z muzeum: malutkie dziecko w szpitalu, śmiejące się do obiektywu...
po operacji amputacji nóżki rozerwanej przez pocisk.

Telefon satelitarny pozostawiony przez uciekających obserwatorów ONZ
(w pewnym momencie jedyny kontakt miasta ze światem zewnętrznym)
Sarajewo, Bośnia i Hercegowina

Procesja na zgliszczach (refleks świetlny na zdjęciu przesłania księdza niosącego
przed sobą Najświętszy Sakrament), Sarajewo, Bośnia i Hercegowina

To zdjęcie (a także zdjęcia koncertów muzycznych odbywających w ruinach miasta)
mocno kojarzą mi się z filmem Rolanda Joffe "Misja" (z Robertem de Niro i Jeremy Ironsem) i sceną ataku wojsk hiszpańskich na zbuntowaną indiańską wioskę.
Mocno wybrzmiewa tutaj także pamiętny, ostatni dialog filmu między wizytującym kardynałem, a przedstawicielami hiszpańskiej władzy w koloni:

Kardynał Altamirano:
Macie odwagę mówić mi, że ta rzeź była konieczna?

Don Cabeza:
Zrobiłem, co do mnie należało, wobec uzasadnionej potrzeby, którą, ty sam, Eminencjo, usankcjonowałeś. Muszę stwierdzić, że w istocie, tak, było to konieczne.

Senor Hontar:
Nie miałeś wyboru Eminencjo. Żyjemy w tym świecie, a ten świat jest właśnie taki.

Kardynał Altamirano:
Nie, senor Hontar. Takim ten świat uczyniliśmy. Takim uczyniłem go ja.

Pamiątki wojenne na ulicznym muzeum-targowisku
(zdjęcie aktualne, tak jak wszystkie następne),
Sarajewo, Bośnia i Hercegowina

Hotel Holiday Inn, w którym w czasie wojny mieszkali zagraniczni dziennikarze
oraz słynna "Aleja snajperów" - główna arteria komunikacyjna miasta, a jednocześnie otwarta przestrzeń, na której z okolicznych wzgórz łatwo można było namierzyć cywilny cel... Aby przejść przez ulicę ludzie zbijali się najpierw w większe grupy (za osłoną budynków), a następnie (dla zaskoczenia przeciwnika) przebiegali wszyscy na raz.

Mapa oblężonego Sarajewa, Bośnia i Hercegowina

     Ostatnim punktem mojej bałkańskiej wycieczki przed odlotem do domu były zachowane fragmenty tunelu wykopanego pod sarajewskim lotniskiem. W czasie wojny lotnisko było jedyną przerwą w kręgu serbskiego oblężenia miasta. Za lotniskiem znajdowało się mocno bronione i niezdobyte terytorium bośniackie (patrz zdjęcie powyżej). Stacjonująca na lotnisku misja humanitarna ONZ nie pozwalała jednak przechodzić mieszkańcom miasta na drugą stronę (nawet pod osłoną nocy, bojąc się zapewne o oskarżenie stawania się stroną w konflikcie). Armia bośniacka zaprojektowała więc pod pasem startowym tunel o długości 800 m (tylko 1,5 metra szerokości i wysokości). Wykopany przez ochotników w ciągu pół roku pozwolił wytrzymać prawie czteroletnie oblężenie i w praktyce uratował miasto. Był sposobem na ominięcie embarga na dostawę broni, transportowano nim także żywność, leki, ludzi oraz pociągnięto kabel energetyczny i telefoniczny.

Wewnątrz tunelu, Sarajewo, Bośnia i Hercegowina

Na zdjęciu widać szyny dla wózków, wewnątrz często gromadziła się woda. Wejście do tunelu znajdowało się w prywatnym domu w wiosce przy lotnisku. Dom ten przekształcony aktualnie w muzeum (prowadzi go rodzina, która tam mieszkała) wciąż nosi na sobie ślady ostrzałów.

    Po wyjściu z tunelu pozostało mi jedynie obejście dookoła całego pasa startowego celem dostania się do wejścia głównego na lotnisko. Początkowo szedłem jezdnią, ale żeby skrócić sobie drogę postanowiłem iść przez pola, bezpośrednio wzdłuż ogrodzenia.
Dopiero po dobrych kilku minutach przedzierania się przez zagony dotarło do mnie, że przecież aktualnie, nawet w 12 lat po zakończeniu wojny, tereny dookoła Sarajewa są wciąż zaminowane. Jestem przekonany, że akurat okolice odbudowanego i lśniącego nowością lotniska musiały być sprawdzone już setki razy, ale na wszelki wypadek zawróciłem. No bo w sumie głupio byłoby tak zginąć na sam koniec mojej bałkańskiej wycieczki, na kilka minut przed odlotem z powrotem do świata szwajcarskich kantonów.

Droga na sarajewskie lotnisko, znajdujące się na samej granicy miasta,
Sarajewo, Bośnia i Hercegowina

Pozdrawiam
Krzysiek
poleć stronę znajomym